दुर्व्यसनमुक्त समाज निर्माणको अभियानमा चेतना नेपाल : निराशाबाट आशातर्फको यात्रा

लेखक : शालिक भट्टराई ‘अन्तरे’
हाल : भद्रपुर–१०, झापा

दुर्व्यसनविरुद्ध चेतनाको ज्योति

समाजको वास्तविक समृद्धि भौतिक विकास, सडक, भवन र आर्थिक प्रगतिले मात्र मापन हुँदैन। समाज कति स्वस्थ छ, युवा पुस्ता कति सुरक्षित छ र समस्यामा परेका नागरिकले कति सहज रूपमा सहयोग प्राप्त गर्न सक्छन् भन्ने कुराले पनि समृद्धिको वास्तविक अर्थ निर्धारण गर्छ। यही दृष्टिकोणबाट हेर्दा लागूऔषध दुर्व्यसन आज हाम्रो समाजले गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्ने चुनौतीमध्ये एक हो।

जब कुनै युवा दुर्व्यसनको चपेटामा पर्छ, त्यसको असर उसको व्यक्तिगत जीवनमा मात्र सीमित रहँदैन। परिवारका सपना टुट्न थाल्छन्, आमाबुबाको भरोसा कमजोर हुन्छ र समाजले सम्भावनायुक्त जनशक्ति गुमाउने जोखिम बढ्छ। यसले स्वास्थ्य, पारिवारिक सम्बन्ध, आर्थिक अवस्था र सामाजिक जीवनमा समेत नकारात्मक प्रभाव पार्छ।

यस्तो परिस्थितिमा दुर्व्यसनमा परेका व्यक्तिलाई दोषी ठहर गर्दै समाजबाट अलग्याउनु भन्दा उनीहरूको समस्या बुझ्नु, आवश्यक सहयोग उपलब्ध गराउनु र जीवनलाई पुनः सही दिशामा फर्काउन प्रेरित गर्नु आवश्यक हुन्छ। यही मानवीय सोचलाई आत्मसात् गर्दै लागूऔषध दुर्व्यसनविरुद्ध जनचेतना फैलाउने उद्देश्यका साथ अघि बढिरहेको सामाजिक संस्था हो—चेतना नेपाल।

सेवाभावलाई प्राथमिकता दिने सामाजिक संस्था

चेतना नेपाल नाफारहित सामाजिक संस्थाका रूपमा लागूऔषध दुर्व्यसनविरुद्ध सचेतना अभिवृद्धि गर्ने, मनोसामाजिक परामर्शको पहुँच विस्तार गर्ने र समुदायलाई जिम्मेवार बनाउन विभिन्न गतिविधि सञ्चालन गर्दै आएको छ।

संस्थाले तालिम, गोष्ठी, सेमिनार, जनचेतनामूलक र्‍याली, सडक नाटक तथा पुस्तक, पर्चा, पम्प्लेट र ब्यानरजस्ता माध्यमबाट समुदायमा सन्देश प्रवाह गर्ने प्रयास गरिरहेको छ। दुर्व्यसनका कारण उत्पन्न हुने समस्या र त्यसबाट बच्ने उपायबारे जानकारी दिनु यस अभियानको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।

संस्थाका केन्द्रीय अध्यक्ष इन्द्रप्रसाद ओलीको नेतृत्वमा प्रशिक्षक तथा सामाजिक अभियन्ताहरू यस कार्यमा सक्रिय रहेको जनाइएको छ। अध्यक्ष ओलीसँगै प्रशिक्षकहरू प्रेमकुमार सेढाई, अर्जुन भट्टराई र कल्पना भट्टराईले विभिन्न जिल्ला तथा स्थानीय तहमा लागूऔषध दुर्व्यसनका नकारात्मक प्रभाव र रोकथामका उपायबारे चेतनामूलक प्रशिक्षण सञ्चालन गर्दै आउनुभएको छ।

सामाजिक संस्थाको सफलता कार्यक्रमको सङ्ख्याले मात्र निर्धारण हुँदैन। त्यसले समुदायमा कस्तो प्रभाव पारेको छ, युवाको सोच र व्यवहारमा कस्तो परिवर्तन ल्याएको छ तथा समस्यामा परेका व्यक्तिले कस्तो सहयोग प्राप्त गरेका छन् भन्ने कुरा अझ महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

त्यसैले चेतना नेपालले सञ्चालन गर्ने कार्यक्रमलाई निरन्तरता दिनुका साथै तिनको प्रभाव मूल्याङ्कन गर्न सकेमा अभियानलाई थप प्रभावकारी बनाउन सकिनेछ।

‘दिव्य दृष्टि’ : चेतना विस्तारको साहित्यिक प्रयास

चेतना नेपालका केन्द्रीय अध्यक्ष इन्द्रप्रसाद ओलीद्वारा गत वर्ष लेखिएको ‘दिव्य दृष्टि’ नामक पुस्तक पनि संस्थाको चेतनामूलक अभियानसँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण प्रयासका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।

साहित्य र पुस्तक ज्ञान प्राप्त गर्ने माध्यम मात्र होइनन्, मानिसको सोच, दृष्टिकोण र व्यवहारमा परिवर्तन ल्याउने साधन पनि हुन्। कुनै पुस्तकले पाठकलाई आफ्नो जीवन, समाज र जिम्मेवारीबारे गम्भीर रूपमा सोच्न प्रेरित गर्न सक्छ भने त्यसले सामाजिक चेतना निर्माणमा योगदान पुर्‍याउन सक्छ।

यस अर्थमा चेतनामूलक साहित्यलाई समुदायसम्म पुर्‍याउने, विशेषगरी युवा पुस्तामा सकारात्मक सोच विकास गर्ने र सामाजिक समस्याबारे बहस सिर्जना गर्ने प्रयासलाई महत्त्व दिनुपर्छ।

परामर्श केन्द्र : समस्यामा परेकाहरूका लागि सहयोगको आधार

चेतना नेपालले झापाको बिर्तामोड नगरपालिका–४, भद्रपुर रोडस्थित पुरानो गोमेन्द्र कलेज रहेको भवनमा केन्द्रीय कार्यालयसहित ‘चेतना नेपाल परामर्श केन्द्र’ सञ्चालनमा ल्याएको छ।

परामर्श केन्द्रको स्थापना दुर्व्यसनबाट प्रभावित व्यक्ति र परिवारसँग प्रत्यक्ष सम्पर्क स्थापित गर्ने अवसरका रूपमा लिन सकिन्छ। तर यस्ता केन्द्रको प्रभावकारिता त्यसको भौतिक उपस्थितिले मात्र होइन, उपलब्ध सेवाको गुणस्तर, दक्ष जनशक्ति, गोपनीयता र सेवाग्राहीले प्राप्त गर्ने वास्तविक सहयोगबाट मापन गरिनुपर्छ।

दुर्व्यसनमा परेका व्यक्तिलाई समाजले अपमान गर्ने, निकम्मा भन्ने वा परिवारबाट अलग्याउने व्यवहारले उनीहरूको समस्या झन् जटिल बनाउन सक्छ। यसको सट्टा उनीहरूको अवस्था बुझ्ने, आवश्यक स्वास्थ्य सेवा तथा परामर्शमा पहुँच बढाउने र पुनः सामान्य जीवनमा फर्किन सहयोग गर्ने वातावरण निर्माण गर्नु आवश्यक छ।

दुर्व्यसनबाट मुक्त हुने प्रक्रिया सबैका लागि एउटै हुँदैन। त्यसैले आवश्यकताअनुसार योग्य स्वास्थ्यकर्मीको सहयोग, प्रमाणमा आधारित उपचार, पारिवारिक साथ र निरन्तर अनुगमन महत्त्वपूर्ण हुन्छ। सामाजिक संस्थाले यस प्रक्रियामा सहयोगी भूमिका निर्वाह गर्न सक्छन्।

एउटा व्यक्तिको जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन आउनु भनेको एउटा परिवारमा खुसी फर्किनु हो। परिवारमा आशा फर्किनु भनेको समाजमा नयाँ सम्भावनाको ढोका खुल्नु हो।

जनचेतनासँगै सीप र आत्मनिर्भरताको अभियान

चेतना नेपालको गतिविधि लागूऔषध दुर्व्यसनविरुद्ध जनचेतना फैलाउने कार्यमा मात्र सीमित नरहेको संस्थाले जनाएको छ। संस्थाले स्थानीय सीप, उत्पादन र आत्मनिर्भरतालाई प्रोत्साहन गर्ने उद्देश्यले विभिन्न बहुउद्देश्यीय गतिविधि पनि अघि बढाउने प्रयास गरिरहेको छ।

संस्थासँग सम्बन्धित गतिविधिमा जनै बनाउने, महिला बाजा समूह गठन गरी वाद्यवादनको सीप सिकाउने, बत्ती कात्ने, साबुन तथा अगरबत्ती उत्पादन गर्ने र कुशका मोटक तथा पवित्र ऋषिजस्ता धार्मिक सामग्री तयार गर्ने काम समावेश छन्। यस्ता उत्पादनलाई स्वदेशी तथा विदेशी बजारसम्म पुर्‍याउने उद्देश्यसमेत राखिएको जनाइएको छ।

सीप विकासले मानिसलाई आयआर्जनको सम्भावना मात्र प्रदान गर्दैन, आत्मविश्वास र आत्मसम्मान बढाउन पनि सहयोग पुर्‍याउँछ। स्थानीय स्रोत, परम्परागत ज्ञान र सांस्कृतिक सीपलाई उत्पादनसँग जोड्न सकिएमा त्यसले समुदायमा रोजगारी तथा उद्यमशीलताको अवसर सिर्जना गर्न सक्छ।

विशेषगरी सामाजिक रूपमा पछाडि परेका समुदाय, महिला तथा आर्थिक अवसरबाट वञ्चित व्यक्तिलाई सीपमूलक गतिविधिमा सहभागी गराउन सकिएमा सामाजिक समावेशिता र आत्मनिर्भरताको आधार बलियो हुन सक्छ।

यद्यपि यस्ता कार्यक्रमलाई दीर्घकालीन बनाउन उत्पादनको गुणस्तर, बजारको माग, लागत, बिक्री वितरण र प्राप्त आम्दानीको व्यवस्थापनमा पनि ध्यान दिन आवश्यक हुन्छ।

‘एक घर, एक सदस्य’ अभियान र सामूहिक सहभागिता

सामाजिक अभियानलाई दिगो बनाउन जनसहभागिता र आर्थिक स्रोतको व्यवस्थापन महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यही उद्देश्यका साथ चेतना नेपालले ‘एक घर, एक सदस्य’ अभियान, आजीवन सदस्यता वितरण तथा कल्याण कोष र अक्षयकोष निर्माणसम्बन्धी गतिविधि अघि बढाएको जनाएको छ।

उपलब्ध विवरणअनुसार रु. १,१०० सदस्यता शुल्कसहितको आजीवन सदस्यता कार्यक्रममा ७८ जना आबद्ध भएका छन्। त्यसैगरी रु. ५,१०० वा सोभन्दा बढी योगदान गर्ने १११ जना अक्षयकोष सदस्य तथा दाताहरू रहेको जनाइएको छ।

यी सङ्ख्याले संस्थाप्रति नागरिकको सहभागिता विस्तार गर्ने प्रयासलाई सङ्केत गर्छन्। तर आर्थिक योगदान सङ्कलन गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। सङ्कलित रकम कहाँ र कसरी खर्च भयो, कुन कार्यक्रमबाट कति लाभ प्राप्त भयो र संस्थाले आफ्ना उद्देश्यतर्फ कति प्रगति गर्‍यो भन्ने विवरण पारदर्शी रूपमा सार्वजनिक गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।

सदस्य, दाता र समुदायबीच विश्वास कायम राख्न नियमित आर्थिक प्रतिवेदन, कार्यक्रमको विवरण र उपलब्धिको मूल्याङ्कन उपयोगी हुन्छन्। यसले संस्थाको विश्वसनीयता बढाउनुका साथै भविष्यमा थप सहकार्यका अवसर सिर्जना गर्न सक्छ।

स्थानीय तहसँगको सहकार्य र शाखा विस्तारको आवश्यकता

लागूऔषध दुर्व्यसन कुनै